Jim van Os, psychiater, is de laatste Zomergast na 39 jaar uitzendingen van dit nu al legendarische programma op de Nederlandse televisie. Janine Abbring is de interviewer. Zij heeft de meeste Zomergasten en enkele Wintergasten het hemd van het lijf gevraagd de afgelopen jaren. Passend dat zij het laatste seizoen mag doen. Typerende uitspraak van Jim van Os: ‘Een mens in nood heeft het meest aan oprecht menselijk contact.’
Zoals zo vaak zit het belangrijkste deel van het gesprek in het laatste deel van het programma. Preciezer gezegd vanaf het moment dat er een fragment wordt getoond van de documentaire ‘Mijn woord tegen het mijne’ van Maasja Ooms. We zien een vrouw die een stem in haar hoofd hoort van een man. De off-screen interviewer stelt allerlei vragen, maar zij kan of wil er niet op antwoorden. Je ziet dat er veel in haar hoofd omgaat, maar ze is niet bij machte om het in woorden om te zetten. Volgens Jim van Os lijkt het alsof de stem van buiten komt, maar in feite is ‘het een afgesplitst deel van jezelf’. De stemmen hebben een betekenis, je moet de dialoog met jezelf verbeteren. De diagnose is: de vrouw heeft een bipolaire stoornis.
DSM
Eerder in het programma zegt van Os niet zo’n voorstander te zijn van het DSM – model, het handboek in de psychiatrie om psychische stoornissen te ordenen op basis van vaste kenmerken. Volgens van Os is een psychose niet wetenschappelijk aantoonbaar. Ieder mens heeft duizenden signalen, slechts een klein deel hiervan wordt belicht in de psychiatrie. Van Os pleit ervoor als psychiater je witte jas uit te doen en proberen diegene die lijdt te begrijpen. ‘Zoeken naar gedeelde woorden’. Janine Abbring heeft het in het begin over gekte, van Os noemt het liever waanzin of beter ‘een ontregeling in de mentale ruimte’. Hij is een voorstander van minder behandeling in psychiatrische instellingen en meer ambulante of kleinschalige zorg. Meer ondersteuning van ervaringsdeskundigen. Hij vindt dat de client de zorg moet kunnen kiezen, die goed bij hem of haar past. Zoals de herstelacademie, waarin ervaringsdeskundigen geraadpleegd kunnen worden, face to face gesprekken of groepstherapieën.
The Essentials
Het sterkst in deze laatste Zomergasten vind ik de passages uit ‘The Essentials’ en ‘The Work’. En het deel waar Van Os het heeft over euthanasie. In ‘The Essentials’ zien we mensen die vertellen over hun crisis. In slechts anderhalve minuut komen ze tot de kern van hun probleem, de essentie. Een zwart meisje dat op ernstige toon vertelt hoe zij zich miskend, eenzaam en een outsider voelt. Een Mexicaan die moeilijk over zijn gevoelens kan praten en erg rationeel overkomt.
Van Os vraagt zich af: wat is belangrijk voor de mens die je onder ogen komt. Belangrijk is je op een holistische wijze te richten op dat individu. ‘Cliënten zitten vaak in een tunnel, een loop die hun toekomst wegneemt. De kracht die hun beheerst moet je wegnemen.’
The Work
Een van de meest indrukwekkende scènes komt uit de documentaire ‘The Work’. Over een gevangenis met psychiatrische cliënten. Een zwarte jonge man is veroordeeld ‘tot dubbel levenslang en 55 jaar’. Er zijn burgers van buiten de gevangenis uitgenodigd om de gevangenen bij te staan. De zwarte man is duidelijk zwaar depressief en is van plan zijn leven te beëindigen. Een medegevangene gaat ‘face to face’ met hem staan. Hij kijkt hem recht in de ogen en zegt dat hij zijn zoontje niet kan achterlaten dat hem hard nodig heeft. Dat vindt hij laf. De man zegt niets, maar er lopen tranen over zijn wangen. ‘Can you feel me’ vraagt de man, na een tijd antwoordt hij zachtjes: ‘I feel you’.
Euthanasie
Dit is de aanleiding voor Van Os en Janine Abbring om het over euthanasie te hebben. Een uiterst gevoelig en individueel bepaald onderwerp. Naar aanleiding van een brandbrief die enkele artsen in 2024, medeondertekend door Jim van Os, naar het Openbaar Ministerie stuurden. Daarin uiten zij hun zorgen en zetten zij vraagtekens bij de zorgvuldigheid en wilsbekwaamheid rond de euthanasie van Milou een 17-jarig meisje, wegens ondraaglijk psychisch lijden. De ouders van het meisje waren woedend over de brief. Er volgde een rechtszaak tegen het college voor het tuchtrecht. De brief was per ongeluk in de openbaarheid gekomen.
Janine vraagt waarom van Os excuses heeft aangeboden aan de ouders. Hij antwoordt: “voor de pijn en de impact die de brief heeft gehad”. De psychiater benadrukt dat de zorgen van de briefschrijvers oprecht zijn, volgens hen is de zorgvuldigheid bij euthanasie opgerekt. Van Os vindt dat er een landelijk debat moeten komen over de grenzen van euthanasie. Wordt het veilig gedaan en is het nauwkeurig onderbouwd. Momenteel zijn er ongeveer 100.00 jongeren die denken aan zelfdoding. ‘Mede door de druk van sociale media vragen zij zich af ben ik perfect genoeg.’ Daar komt bij de onzekere tijden waarin we leven met de oorlogen in Oekraïne, Gaza en de polarisatie in de samenleving. En de hoge eisen die aan studenten en scholieren worden gesteld.
Stephen Fry
Zomergasten eindigt met een lichtere noot. In een scène uit ‘The Assembly’ zien we de getalenteerde acteur, komiek, schrijver Stephen Fry. Hij wordt frank en vrij ondervraagd door jongeren met een beperking. Over zijn gebruik van drugs bijvoorbeeld. Een jongen noemt alle reclames op die Fry heeft gemaakt. Fry moet lachen en zegt: ‘ja ik weet het, ik ben een tart’. Op het einde zingt een meisje een mooi lied dat alle jongeren inclusief Stephen Fry aan het swingen zet. Op deze manier de verbindende kracht van muziek prachtig in beeld brengend.
Janine Abbring noemt het een fantastisch fragment om Zomergasten af te sluiten.
Waardeer dit artikel
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.